We kennen haar tegenwoordig allemaal wel, die uitdrukking 'een tandje erbij' of 'een tandje minder'. Bijvoorbeeld in de zin: 'Voor zijn examen mag hij nog wel een tandje erbij doen.' Het komt oorspronkelijk uit de wielersport, die rijk is aan uitdrukkingen. In de wielersport is 'een tandje bijzetten' een concrete handeling die letterlijk kan worden uitgevoerd. Bedoeld wordt: een versnelling zwaarder schakelen. Op de fiets dus. Maar bij het overwaaien van de uitdrukking naar de alledaagse spreektaal is een probleempje meegewaaid.
taalisman 1-1

Dat zit zo. Als je op een race- of toerfiets rijdt, dan heb je aan de voorkant en aan de achterkant van de fietsketting de mogelijkheid tot versnelling. 'Voor' heb je twee of drie verschillende tandwielen, 'achter' wel zo'n stuk of tien. 'Een tandje bijzetten' houdt letterlijk in dat je de ketting overschakelt naar een tandwiel met één tandje meer. Zo zou je dus 'een versnelling zwaarder' gaan trappen.

taalisman 1-2
Maar is dat zo? Nee. De tandwielen aan de voorkant hebben altijd meer dan één tandje verschil (bijvoorbeeld 30, 39 en 52 tandjes). Die kunnen dus niet bedoeld zijn. Dus moet het de achterkant zijn; daar hebben de tandwielen vaak wél steeds één tandje verschil. Maar als je aan de achterkant schakelt naar 'een tandje meer' (ofwel: naar een groter tandwiel) dan ga niet een versnelling zwaarder trappen; integendeel, je gaat juist lichter trappen.Wat er feitelijk op de fiets gebeurt als je 'een tandje meer' schakelt is dus precies het tegenovergestelde van wat de algemene uitdrukking probeert te zeggen: een schepje erbovenop doen. Met 'een tandje meer' maak je het jezelf op de fiets juist gemakkelijker. Alleen als je zou zeggen 'een paar tandjes erbij', dan zou het kloppen, want dat komt dan overeen met wat er aan de voorkant van de ketting gebeurt: je schakelt van een kleiner naar een veel groter tandwiel en dat betekent een beduidend grotere krachtsinspanning. Maar zo precies is het wielerjargon nu ook weer niet en in het overdrachtelijk gebruik van de uitdrukking 'een tandje erbij' is de relatie met wat er op de fiets gebeurt al helemaal verdwenen.

Dat proces van betekenisvervaging gaat nog verder door. Er komen steeds meer 'tandjes' bij: een tandje hoger, een tandje beter, et cetera. Onlangs kon men politicus Kees van der Staaij zelfs horen beweren dat het beleid inzake de jihadbestrijding wel 'een tandje strenger' kon. Het 'tandje' is dus een ongedefinieerde maateenheid geworden die je overal voor kunt gebruiken. En iedereen begrijpt wat je bedoelt.

Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.